Χάρις Κουδούνη

Μην ακουστεί εντυπωσιοθηρικό αλλά αυτό είναι πραγματικά αυτό που θα ήθελα να κρατήσουμε από τον Στρατή. Στα τελευταία κάποια χρόνια που τον γνωρίζω, έχοντας συνυπάρξει παρέα του σε διάφορα εργαστήρια δημιουργικής γραφής και λέσχες ανάγνωσης, δεν έχω διαβάσει ποτέ ή δεν έχω ακούσει ποτέ από τον Στρατή κάτι που να μην χαρακτηρίζω ως «πολύτιμο».

Τα κείμενα του έχουν πάντα χτιστεί με τόσο πνευματικό μόχθο, τόση φροντίδα, τόση αγάπη, και τόση εμπειρία ανάγνωσης που βρίσκει κανείς δύσκολα. Γιατί ο Στρατής πριν γίνει ένας συγγραφέας που θαυμάζω, ήταν και είναι ένας δεινός αναγνώστης και κατά την άποψή μου, μόνο ένας τέτοιος αναγνώστης μπορεί να γράψει καλά και κάτι που αφορά όλους μας. Τα κείμενα του μας αφορούν για δύο λόγους.

Ο πρώτος είναι ότι σκάβουν στο μυαλό μας. Είναι ένας πραγματολογικός θησαυρός. Μέσα από τα κείμενα που σκαρώνει, μπορεί κανείς να μάθει χίλια δυο πράγματα για τη μουσική, την ιστορία, τη λαογραφία, την ψυχολογία, τη γεωγραφία.

Ο δεύτερος; Ότι μπορεί κανείς -διαβάζοντας το- να νοιώσει λιγότερο μόνος σε αυτές τις στιγμές που έρχεται αντιμέτωπος με τους υπαρξιακούς του φόβους. Κι αν δεν είναι οι στιγμές του υπαρξιακού μας φόβου αυτές που κινητοποιεί η λογοτεχνία, τότε ποιες είναι; Όλο τούτο το βιβλίο είναι μία υπονόμευση των ηρώων, των πεποιθήσεων, των ιδεών, των αξιών με τις οποίες έχουν χτίσει τη ζωή τους. Κάθε σελίδα ανατρέπει μία προηγούμενη βεβαιότητα. Και αφού ο Στρατής βάλει φωτιά σε όλες τις βεβαιότητες των ηρώων του, αφού παίξει με την υπαρξιακή ανάγκη τους να αγαπάνε και να αγαπιούνται, να λαμβάνουν πίστη αλλά και να δίνουν πίστη, στο τέλος καταλήγει στον μέγιστο, στον τελευταίο, στον ύστατο υπαρξιακό μας πόνο, τον πόνο της αγωνίας να μείνουμε ζωντανοί. Κι εκεί σε ένα νοσοκομειακό κρεβάτι, ενός τέτοιου πόνου τοποθετεί τον Γεράσιμο, έναν από τους ήρωες του, αν και ανήμπορο, αν και χωρίς φωνή, να κραυγάζει. Και κραυγάζει το μίσος του για όλη την ανθρωπότητα και την ικεσία του μπροστά στον θάνατο:

Δεν είναι εύκολο πράγμα ο θάνατος κι ακόμα δυσκολότερο είναι το να πεθαίνεις, είναι στιγμές που χρειάζεσαι κάποιου άλλου τη συνδρομή για να τα καταφέρεις. Όσο κι αν έχεις κουραστεί κι απογοητευτεί απ’ τη ζωή, όσο κι αν βασανίζεσαι απ’ την αρρώστια και τον πόνο, όσο κι αν προσβλέπεις στον Χάροντα σαν λύτρωση απ’ τα δεινά του βίου κι έχεις πια αποδεχτεί και συμβιβαστεί με το αναπότρεπτο τέλος όλων των έμβιων όντων και το μόνο που επιθυμείς είναι να συντομευτεί ετούτη η επώδυνη διαδικασία, το σώμα έχει τη δική του βούληση, που δεν την ελέγχει η λογική, ούτε η εκούσια, συνειδητή επιθυμία, το σώμα εξακολουθεί να αντιστέκεται πεισματικά, σαν εκείνες τις κότες που είχα δει μικρός να τρέχουν στην αυλή με κομμένο το κεφάλι. Ήταν νεκρές αλλά δεν το ’ξεραν, δεν εννοούσαν να το παραδεχτούν και συνέχιζαν να σαλεύουν πέρα-δώθε, πανικόβλητες μέσα στην τυφλότητα του σκοταδιού τους.

Και αφού τα πει όλα αυτά, στο τέλος θα τους συγχωρέσει. Τους συμπρωταγωνιστές του. Αλλά θα συγχωρέσει και τον εαυτό του. Για αυτά που έκαναν, για αυτά που έκανε αυτός, για αυτά που κάνουμε όλοι ή όλες. Εμείς οι θνητοί και στο τέλος, λίγο πριν το τέλος μάλλον θα τους παρακαλέσει να κάτσουν λίγο ακόμα μαζί του, να μείνουν για να μην πεθάνει μόνος. Γιατί τι είναι και αυτός; Τι είναι ο ήρωας του, τι είναι οι ηρωίδες του; Τι είναι οι συγγραφείς και τι είναι οι αναγνώστες; Κατά βάθος είναι «παιδιά που φοβούνται το σκοτάδι, που πριν πέσουν για ύπνο παρακαλούν τις μανάδες τους να αφήσουν ανοιχτή την πόρτα του υπνοδωματίου να μπαίνει λίγο φως από το διάδρομο να μην είναι θεοσκότεινα».

Αυτές και άλλες υπαρξιακές ανησυχίες διασκεδάζει ως συγγραφέας με αυτά τα κείμενα, σε ένα βιβλίο που ομολογώ ότι ήταν για μένα ήταν έκπληξη. Ένα κείμενο προβοκατόρικο, προκλητικό, πολύ διαφορετικό σε σχέση με τα προηγούμενα του, αλλά πάνω από όλα ένα κείμενο τόσο απολαυστικό. Δεν νομίζω ότι αν το πιάσετε στα χέρια σας και αρχίσετε να το διαβάζετε, μπορείτε να τα αφήσετε εύκολα. Έχει μία προφορικότητα, μαύρο χιούμορ, ειρωνεία, έχει μία πανέξυπνη πλοκή, ανατροπές, σασπένς, μυστικά, ζευγάρια, ερωτικούς συντρόφους. Θαυμάσιες προοικονομίες, φροντισμένα λογοπαίγνια, οξυδερκείς συμβολισμούς, σημαίνοντα και σημαινόμενα. Συμπτώσεις και θεωρία συγχρονικότητας, που εμένα με έκαναν να το διαβάζω μειδιώντας μόνιμα. Και σε όλα αυτά έχει ένα μοτίβο, ένα leitmotiv, όπως έχουμε συνηθίσει να λέμε στη λογοτεχνία που δεν λείπει ποτέ από τη σκέψη του Στρατή. Την μουσική. Από τον τίτλο εύκολο κάνεις να κάνει το συσχετισμό, με την όπερα του Μότσαρτ και που διαβάζει κανείς ως μια αλληγορία, ως μία φιλόδοξη σάτιρα για τον πόλεμο των φύλων. Όλοι; Όλες; Ωραία δομή, μια συμμετρία απόλυτη, μαθηματική σύμβολα που ανοίγουν κεφάλαια και φράσεις που εναλλάσσονται «δική μου ιδέα, δική μου ιδέα, λειτουργούν ως ρεφρέν. Ουλπιανά νούμερα και συμβολισμοί, γρήγορες εναλλαγές αφηγητή, κινηματογραφικός ρυθμός, παροιμίες, αργκό, απομεινάρια καθαρεύουσας, όλα μαζί γίνονται μία τοιχογραφία, ή μάλλον «δικογραφία» εποχής και αστικού τοπίου. Η Αθήνα πανταχού παρούσα, το αστικό τοπίο ως πρωταγωνιστής, οι ανθρωπότυποι της, οι καθηγητές, οι μπάτσοι, οι άνθρωποι της τηλεόρασης, οι πανεπιστημιακοί, η διαφθορά, τα μνημόνια, τα πάνελ.

Η απουσία κεντρικού ήρωα, πράγμα που καθιστά «μερική» τη λύτρωση / κάθαρση του αναγνώστη (και ίσως αφήνοντας μετέωρη την σκέψη του αναγνώστη, αφήνει μετέωρη και την κάθαρση του αναγνώστη. Ένας από τους ήρωες καθαίρεται αλλά η εκκρεμότητα για τους άλλους πλανάται. Και σε αυτούς ή και αυτόν τον ένα – αυτόν που λέμε Νεοέλληνα- θα αναγνωρίσει κανείς, εδώ, πολύ από τον εαυτό του. Η ιστορία φουσκώνει, φουσκώνει, φουσκώνει αλλά δεν «σκάει», ανοίγει απλώς μια μικρή τρυπούλα σαν ένα φουσκωτό στρώμα θαλάσσης, που μπαλώνεται με ένα τσιρότο.

Και τι δεν παρελαύνει στις σελίδες αυτές. Ανταλλαγές συντρόφων, συνεχή μετατόπιση ρόλων από θύμα σε θύτη, από διώκτη σε διωκόμενο, από εραστή σε εχθρό, ευφάνταστα και ειλικρινή δίπολα κ.λπ. Σε πρώτη ανάγνωση μιλούν οι φαλλοκράτες, σε δεύτερη γίνεται φεμινιστικό κείμενο για να καταλήξει σε μια σπουδή για την ανθρωπινότητα από τον πανεπόπτη αφηγητή. Σαν τελικά η μάχη των φύλων να ξεπεράστηκε. Σαν να μας περιγελά αφ’ υψηλού και ανώτερη μια δύναμη άφυλη, φτιαγμένη από τεχνητή νοημοσύνη.

Η αλλαγή της οπτικής γωνίας για κάθε γεγονός μοιάζει με κάμερα που περιστρέφεται γύρω του, μέχρι την επέμβαση του παντογνώστη ή/και συγγραφικού υποκειμένου, που σχολιάζει και επεμβαίνει. Στο τέλος ετεροδιηγητικός, βγάζει πίκρα «πικρή» για το ανθρώπινο είδος.

Η θεματική του; Ό,τι δύναται να έχει σαν α’ συνθετικό τη λέξη «μίσος», μισογυνισμός, μισαλλοδοξία, μνησικακία, μισανδρία, μισανθρωπία – ένα μίσος που χτίζεται κεφάλαιο το κεφάλαιο. Μια μονογραφία του μίσους. Και το πιο παράδοξο; Όπως και αν το διαβάσει κανείς, στο τέλος κατά την άποψή μου θα κλείσει τις σελίδες ενός σατιρικού, απολαυστικού και χορταστικού μυθιστορήματος. Κι ας τελειώνει με ένα θάνατο. Γιατί ο Στρατής Γαλανός έχει μια μαεστρία που καταφέρνει να μετατρέπει τον θρήνο σε συλλογικό, άρα να τον μοιράζει, άρα να μην πονάμε τόσο. Να στέκουμε παρέα, όλοι μαζί σε ένα μνημόσυνο. Όχι ενός ανθρώπου, αλλά μιας εποχής. Μιας εποχής που ζήσαμε ωραία, αλλά μήπως ζήσαμε ωραία εις βάρος των άλλων; μήπως ζήσαμε γιατί αδικήσαμε του συντρόφους; τους συναδέλφους μας; τους φοιτητές μας; τους φίλους μας; Μήπως τελικά ο Στρατής υπονομεύει τη δική μας βεβαιότητα ότι υπήρξαμε δίκαιοι και καλοί; Μήπως αυτή είναι η δική του καφκική τσεκουριά, στο στέρεο σώμα της παγωμένης θάλασσας που πατινάρουμε ανέμελα εμείς οι αναγνώστες;

Χάρις Κουδούνη