Μαντώ Μάκκα

Η Υπόθεση του Βιβλίου: Ένα Αμοιβαίο Συμβόλαιο Θανάτου

Η υπόθεση του βιβλίου εξελίσσεται γύρω από τρεις άντρες διαφορετικών γενεών (τον 63χρονο καθηγητή εγκληματολογίας Γεράσιμο, τον 42χρονο αστυνόμο Αντρέα και τον 27χρονο μεταπτυχιακό φοιτητή Άρη), οι οποίοι συναντιούνται ένα βράδυ Παρασκευής στο σπίτι του Γεράσιμου. Όλοι τους είναι πρόσφατα χωρισμένοι, πληγωμένοι και γεμάτοι οργή, μίσος και μνησικακία απέναντι στις πρώην συντρόφους τους (τη Βίκυ, τη Δέσποινα και την Κλαίρη).

Πάνω στο μεθύσι και την ανταλλαγή παραπόνων, ο Άρης ρίχνει την ιδέα να τις σκοτώσουν. Ο αστυνόμος Αντρέας, γνωρίζοντας πώς λειτουργεί το σύστημα εγκληματικών ερευνών, προτείνει το «τέλειο έγκλημα» βασισμένο στην ταινία του Χίτσκοκ: να ανταλλάξουν φόνους. Ο καθένας θα σκοτώσει την πρώην σύντροφο του άλλου, ώστε να μην υπάρχει προφανές κίνητρο που θα οδηγούσε την αστυνομία πάνω τους. Ο Αντρέας τούς προμηθεύει με ένα υποτιθέμενο δηλητήριο (χλωριούχο κάλιο) και ορκίζονται να εκτελέσουν το σχέδιο μέσα σε έναν χρόνο.

Η Ανατροπή:

Καθώς οι τρεις άντρες ξεκινούν να παρακολουθούν τα υποψήφια θύματά τους για να βρουν την κατάλληλη ευκαιρία, η πραγματικότητα ανατρέπει τα σχέδιά τους. Αντί για δολοφόνοι, καταλήγουν να ερωτευτούν και να συνάψουν σχέσεις με τις πρώην συντρόφους των φίλων τους. Ο Γεράσιμος ερωτεύεται τη Βίκυ, ο Αντρέας τη Δέσποινα και ο Άρης την Κλαίρη. Όταν αποκαλύπτεται μέσω email ότι κανείς δεν προχώρησε στο έγκλημα (και ότι το δηλητήριο ήταν απλό νερό), η συμμαχία τους σπάει. Οι τρεις άντρες οδηγούνται σε έναν άγριο καυγά με ξύλο μέσα σε ένα τηλεοπτικό στούντιο, υπερασπιζόμενοι πλέον την τιμή των νέων τους γυναικών.

Τα χρόνια περνούν και οι νέες αυτές σχέσεις αποδεικνύονται εξίσου αποτυχημένες και τοξικές με τις προηγούμενες. Οι γυναίκες, οι οποίες στο μεταξύ έχουν γίνει κολλητές φίλες, τους εγκαταλείπουν ή τους εκμεταλλεύονται. Το βιβλίο κλείνει με τον Γεράσιμο στο κρεβάτι του νοσοκομείου σε κώμα, περιτριγυρισμένο από τους πρώην φίλους και τις πρώην ερωμένες του, σε ένα σκηνικό απόλυτης υποκρισίας.

Η αλήθεια στο έργο του Γαλανού δεν είναι ποτέ μία, αντικειμενική ή σταθερή. Απεικονίζεται ως απόλυτα υποκειμενική, κατακερματισμένη και χειραγωγίσιμη. Το βιβλίο είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε η «αλήθεια» να αλλάζει ανάλογα με το ποιος μιλάει. Στο πρώτο μέρος, οι γυναίκες παρουσιάζονται από τους άντρες ως τέρατα χειριστικότητας και απληστίας. Στο τέταρτο μέρος («Μισανδρία»), οι ίδιες γυναίκες παίρνουν τον λόγο και παρουσιάζουν τους ίδιους άντρες ως βίαιους, ανώριμους και κομπλεξικούς. Ο αναγνώστης συνειδητοποιεί ότι η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση — ή, ακριβέστερα, ότι και οι δύο πλευρές λένε ψέματα και παραποιούν τα γεγονότα για να φανούν οι ίδιοι θύματα. Οι χαρακτήρες ζουν φορώντας προσωπεία. Η αλήθεια κρύβεται πίσω από κοινωνικούς ρόλους (ο σοφός καθηγητής, ο έντιμος αστυνόμος, η ευαίσθητη ηθοποιός). Στο τέλος, η μόνη αυθεντική αλήθεια είναι ο κυνισμός και το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Ακόμα και η δικηγόρος στο φινάλε παραδέχεται ότι στη δουλειά της «όλοι ψεύδονται και κανείς δεν λέει ολόκληρη την αλήθεια, μονάχα ό,τι συμφέρει τον καθένα».

Πώς Απεικονίζονται οι Σχέσεις στη Σύγχρονη Εποχή;

Οι ανθρώπινες σχέσεις στη σύγχρονη εποχή απεικονίζονται με τα πιο μελανά, κυνικά και πεσιμιστικά χρώματα. Σύμφωνα με το βιβλίο, άντρες και γυναίκες είναι εκ φύσεως αταίριαστοι. Οι σχέσεις είναι μια «σκέτη ανθρωποφαγία» ή, στην καλύτερη περίπτωση, μια ιδεοληψία, μια αυταπάτη ότι είναι εφικτή η συμφιλίωση των φύλων. Το αγκάλιασμα των συντρόφων δεν προσφέρει ολοκλήρωση· οι άνθρωποι παραμένουν εσαεί «ψυχές ακρωτηριασμένες» που στο τέλος της διαδρομής τους περιμένει η απόλυτη μοναξιά. Ο συγγραφέας τις απογυμνώνει από κάθε ίχνος ρομαντισμού, παρουσιάζοντάς τις ως:

• Πεδίο Μάχης για την Εξουσία: Οι σχέσεις δεν βασίζονται στην αγάπη, αλλά στον ανταγωνισμό για το ποιος θα έχει το «πάνω χέρι». Είναι μια διαρκής προσπάθεια επιβολής, ελέγχου και χειραγώγησης. Όπως λέει ο Αντρέας, οι γυναίκες σήμερα δεν θέλουν σύντροφο, θέλουν έναν «υφιστάμενο» για να κάνουν κουμάντο, ενώ οι γυναίκες αποκαλύπτουν ότι οι άντρες θέλουν μια υποτακτική ύπαρξη για να τρέφουν τον ναρκισσισμό τους.
• Σχέσεις Συναλλαγής και Σκοπιμότητας: Οι σχέσεις απεικονίζονται με οικονομικούς όρους (μια «lose-lose κατάσταση» ή μια «ανταλλαγή»). Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν ο ένας τον άλλον για να καλύψουν κενά: οι γυναίκες αναζητούν οικονομική ασφάλεια ή σπέρμα για να γίνουν μητέρες (απορρίπτοντας τον άντρα αμέσως μετά), και οι άντρες αναζητούν γυναίκες-τρόπαια για να επιδειχθούν ή μητρικές φιγούρες για να τους νταντεύουν.
• Ο Φαύλος Κύκλος της Επανάληψης: Οι σύγχρονες σχέσεις είναι καταδικασμένες να αποτυγχάνουν επειδή οι άνθρωποι κουβαλούν τα τραύματα του παρελθόντος τους (το «οικογενειακό μυθιστόρημα» της ψυχανάλυσης). Η Κλαίρη ψάχνει πάντα τον πατέρα της σε μεγαλύτερους άντρες, η Βίκυ ελκύεται πάντα από χειριστικούς απατεώνες. Οι άνθρωποι αλλάζουν συντρόφους, αλλά επαναλαμβάνουν ακριβώς τα ίδια λάθη.
• Η Ψευδαίσθηση της Διαδικτυακής Εγγύτητας: Το βιβλίο καυτηριάζει τις σχέσεις που ξεκινούν από σελίδες γνωριμιών (OkCupid). Το ίντερνετ παρουσιάζεται ως ένας ωκεανός από «αγάμητους και αγάμητες», όπου η επικοινωνία είναι μηχανική, βασισμένη σε φιλτραρισμένες φωτογραφίες και στημένες ατάκες. Όταν η διαδικτυακή φαντασίωση έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με την πραγματικότητα, ακολουθεί η απόλυτη απομυθοποίηση.

Το βιβλίο υιοθετεί μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα πολυφωνική δομή με εναλλασσόμενες πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις. Η γλώσσα είναι ρεαλιστική, προφορική, συχνά ωμή, γεμάτη λαϊκές εκφράσεις, αργκό, αλλά και νομικούς/επιστημονικούς όρους (λόγω των ιδιοτήτων των χαρακτήρων: καθηγητής εγκληματολογίας, αστυνομικός, νομικός). Υπάρχει έντονη ειρωνεία και κυνισμός, ενώ τα «Ιντερμέτζα» λειτουργούν ως αποστασιοποιημένα σχόλια (από την οπτική ενός κάμεραμαν, μιας σερβιτόρας ή του ίδιου του συγγραφέα) που σπάνε την ψευδαίσθηση και προσφέρουν μια ανάσα μαύρου χιούμορ.

Δεν είναι λίγα και τα σύμβολα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας. Η Μάσκα / Το Προσωπείο που κυριαρχεί τόσο στο εξώφυλλο όσο και στο κείμενο, αντιπροσωπεύει την κοινωνική υποκρισία, τους ρόλους που αναγκάζονται να παίξουν οι άνθρωποι. Το Φιαλίδιο με το Δηλητήριο, σύμβολο της λανθάνουσας βίας και της επιθυμίας για έλεγχο, που τελικά αποδεικνύεται «νεράκι της βρύσης», υπογραμμίζει τη δειλία και τη γελοιότητα των επίδοξων δραστών. Αλλά και η τελική παρομοίωση των ανθρώπων με σαύρες που αγκαλιάζονται αναδεικνύει την ψυχρή, πρωτόγονη φύση των ανθρωπίνων σχέσεων, απογυμνωμένων από τον ρομαντισμό.

Πέρα όλων αυτών, το βιβλίο αποτελεί μια ανατομία του πολέμου των φύλων στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, εξετάζοντας πώς οι πατριαρχικές δομές συγκρούονται με τη σύγχρονη γυναικεία χειραφέτηση. Αναλυτικά:

• Οι τρεις ανδρικοί χαρακτήρες εκπροσωπούν τρεις διαφορετικές γενιές (63, 42, 27 ετών), αλλά μοιράζονται κοινά πατριαρχικά κατάλοιπα. Αισθάνονται ευνουχισμένοι από τις γυναίκες τους. Ο Αντρέας (ο αστυνομικός) εκφράζει την πιο ακραία, παραδοσιακή άποψη («μας έχουν ευνουχίσει», «ζούμε την εποχή της δεύτερης μητριαρχίας»). Η βία τους (λεκτική και σωματική) πηγάζει από την αδυναμία τους να ελέγξουν τις γυναίκες που δεν τους έχουν πλέον ανάγκη ως «κουβαλητές» ή προστάτες.
• Υπάρχει μια έντονη φροϋδική αναφορά στο κείμενο σχετικά με τον ρόλο της μάνας στην ανατροφή των αντρών. Οι άντρες κατηγορούν τις μητέρες τους ότι τους ευνουχίζουν, με αποτέλεσμα να αναζητούν στις συντρόφους τους είτε μια μητρική φιγούρα για να τους νταντεύει (ο Άρης με τη Δέσποινα), είτε να αναπτύσσουν passive-aggressive συμπεριφορές.
• Οι γυναίκες του έργου (Δέσποινα, Βίκυ, Κλαίρη) παρουσιάζονται αρχικά μέσα από το πρίσμα του ανδρικού μισογυνισμού: η «καριόλα», η «άπιστη», η «υστερική», η «παραδόπιστη». Ωστόσο, στο τέταρτο μέρος («Μισανδρία»), το σκηνικό ανατρέπεται. Οι γυναίκες παίρνουν τον λόγο και αποδομούν τους άντρες, αποκαλύπτοντας τη δική τους αλήθεια: τη μάχη τους να επιβιώσουν σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο, τον φόβο της κακοποίησης και του βιασμού, την ανάγκη τους για μητρότητα ανεξάρτητα από ανδρικές δεσμεύσεις.
• Το έργο ξεκινά ως μια μισογυνική κραυγή τριών πληγωμένων ανδρών, περνάει μέσα από τη μισανδρία των χειραφετημένων γυναικών, για να καταλήξει, μέσω του συγγραφέα/αφηγητή, στη Μισανθρωπία. Το συμπέρασμα είναι ολέθριο: κανένα φύλο δεν είναι ανώτερο· ο άνθρωπος ως οντότητα είναι «ξύλο στραβό» και η εξουσία διαφθείρει εξίσου άντρες και γυναίκες (αναφορά σε Θάτσερ/Μέρκελ).

Η σύγκρουση ανάμεσα στις πατριαρχικές δομές και τις σύγχρονες φεμινιστικές διεκδικήσεις αποτελεί τον κεντρικό ιδεολογικό άξονα του βιβλίου, ο οποίος κορυφώνεται με έναν εξαιρετικά κυνικό και αποδομητικό τρόπο στο φινάλε. Ο πόλεμος των φύλων αποδεικνύεται μια μάταιη «μπαλαφάρα». Οι άντρες και οι γυναίκες του έργου, παρά τις ιδεολογικές τους διακηρύξεις, καταλήγουν να συμπεριφέρονται με τον ίδιο εγωισμό, την ίδια μικρότητα και την ίδια απληστία.

Η πατριαρχία χρεοκόπησε ιστορικά λόγω της βίας της, αλλά ο φεμινισμός, σύμφωνα με τον συγγραφέα, χρεοκοπεί ηθικά επειδή μετατρέπει τη διεκδίκηση της ισότητας σε επιθυμία για εκδίκηση και κυριαρχία. Έτσι, η σύγκρουση των φύλων δεν οδηγεί στη λύτρωση, αλλά στην πλήρη δικαίωση της μισανθρωπίας: ο άνθρωπος, είτε άντρας είτε γυναίκα, παραμένει ένα ον «ατελές, ακρωτηριασμένο και ανίατα κακό».

Ο θάνατος και η κηδεία του Γεράσιμου Πατριαρχέα λειτουργούν ως το απόλυτο, ειρωνικό ξεκαθάρισμα λογαριασμών του βιβλίου. Μέσα από αυτά τα γεγονότα, ο Στρατής Γαλανός απογυμνώνει τους χαρακτήρες του από κάθε ίχνος αξιοπρέπειας και χρησιμοποιεί το τέλος του κεντρικού ήρωα για να σφραγίσει τη μηδενιστική του θεωρία. Οι άντρες και οι γυναίκες που κάποτε σχεδίαζαν φόνους, τώρα φλερτάρουν ασύστολα πάνω από το νεκροκρέβατο του φίλου τους. Ο θάνατος δεν φέρνει καμία κάθαρση, καμία συμφιλίωση των φύλων και καμία δικαιοσύνη. Το τέλος του Γεράσιμου επιβεβαιώνει τη βαθιά μισανθρωπία του έργου: οι άνθρωποι είναι αναλώσιμοι, οι σχέσεις τους βασίζονται στο συμφέρον και η λήθη σβήνει τα πάντα, αφήνοντας τον κόσμο ακριβώς όπως τον βρήκε — βουτηγμένο στο ψέμα και την υποκρισία.

Βέβαια, όπως λέει και ο συγγραφέας ένας κύκλος κλείνει, μια νέα εποχή ανατέλλει και το τι εν τέλει θα γίνει μένει ακόμη να το δούμε..