Μιας και η παρουσίαση του βιβλίου μου «Έτσι Κάνουν Όλοι» δεν βιντεοσκοπήθηκε λόγω τεχνικού προβλήματος, καταγράφω εδώ τις σκέψεις που εξέφρασα προφορικά στην ομιλία μου. Στο περίπου, όπως τις ανακαλώ από μνήμης.

Ξεκίνησα να γράφω το μακρινό 2007. Σε αυτό το διάστημα των είκοσι ετών, έχω εκδώσει πέντε βιβλία, τέσσερα μυθιστορήματα και μία συλλογή διηγημάτων· άλλο ένα μυθιστόρημα και μία ανθολογία σύντομων ιστοριών βρίσκονται στο συρτάρι και περιμένουν τη σειρά τους. Είναι ίσως η κατάλληλη στιγμή για έναν απολογισμό εφ’ όλης της ύλης: Τι κατάφερα, πού υστερώ, τι άλλαξε, τι έμεινε το ίδιο;

Το «Έτσι Κάνουν Όλοι» είναι το πέμπτο μου βιβλίο· γράφτηκε το 2023 και απηχεί την ψυχολογική κατάσταση στην οποία βρισκόμουν την εποχή εκείνη μετά από μία πολύμηνη περίοδο εγκλεισμού, απομόνωσης και διαδοχικών απογοητεύσεων, προσωπικών και συγγραφικών. Αυτή η δυσοίωνη διάθεση αντανακλάται στον κυνισμό και τον προβοκατόρικο μηδενισμό του κειμένου. Μορφολογικά και θεματολογικά, το μυθιστόρημα συνιστά μια τομή αλλά και μια εξαίρεση στο συγγραφικό μου έργο. Υπαγορεύτηκε από την επιθυμία να ξεφύγω για λίγο από τα ειωθότα, να απομακρυνθώ από τα γνώριμα εδάφη και να επιχειρήσω κάτι νέο. Μακριά από την Ιστορία και την ιστορική μνήμη, τους δύο βασικούς άξονες γύρω από τους οποίους περιστρέφεται το μεγαλύτερο μέρος των γραπτών μου, θέλησα να στραφώ προς μια πιο σύγχρονη προβληματική εστιασμένη στις ανθρώπινες σχέσεις και τον πόλεμο των φύλων.

Ήθελα παράλληλα αυτή η θεματική ανανέωση να εκφραστεί και με έναν τρόπο διαφορετικό από τη μανιέρα που χαρακτήριζε τα ιστορικά μου μυθιστορήματα. Στην πραγματικότητα η μορφή του έργου προέκυψε απ’ την αυτοκριτική επίγνωση των συγγραφικών μου αδυναμιών: Μου έλειπε το χιούμορ, αυτή «η ελαφρότητα της ύπαρξης» που απογειώνει ένα κείμενο δίχως να του στερεί τη σοβαρότητά του. Το χιούμορ εξάλλου μη δεν είναι ένας ανώδυνος τρόπος να μιλήσουμε για όσα μας πονάνε; Ένα δεύτερο μειονέκτημα: Μέχρι τότε απέφευγα τα διαλογικά μέρη όπως ο διάβολος το λιβάνι, κι όποτε αναγκαζόμουν να τα συμπεριλάβω, κατόπιν εορτής τα έβρισκα αφύσικα και επιτηδευμένα.

Να όμως ο πειρασμός, διπλός μάλιστα: Ο δαίμονας μέσα μου με τσίγκλαγε, τον άκουσα και σήκωσα το γάντι. Προέκυψε έτσι μια μαύρη κωμωδία με θεατρική μορφή, που συντίθεται αποκλειστικά από διαλόγους και παράλληλους μονόλογους. Κανένα άλλο εκφραστικό μέσο δεν χρησιμοποιείται, απουσιάζουν εντελώς οι τριτοπρόσωπες περιγραφές και η ματιά του παντεπόπτη και παντογνώστη αφηγητή, όλη η ιστορία ξετυλίγεται μέσα από τα λόγια των πρωταγωνιστών της.

Ωστόσο, όσο κι αν προσπαθεί κανείς να ξεφύγει από τον εαυτό του, στο τέλος επιστρέφει στις εμμονές του· ίσως μάλιστα ένας συγγραφέας να μη γράφει παρά μόνο ένα και το αυτό βιβλίο σε διάφορες παραλλαγές. Από την πρώτη μου κιόλας συγγραφική απόπειρα, κατέβαλλα μια συνειδητή προσπάθεια να γράψω «μουσικά». Αλλά το να γράφεις «μουσικά», δηλαδή με μουσικότητα, δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να γράφεις για τη μουσική. Σημαίνει κάτι περισσότερο και βαθύτερο, να μεταχειρίζεσαι στον γραπτό λόγο τεχνικές και μοτίβα δανεισμένα από την πρώτη μεταξύ των τεχνών.

Οι δύο πιο σημαντικές τεχνικές που επανέρχονται στα γραπτά μου και τείνουν να διαμορφώσουν ένα προσωπικό ύφος και στυλ, είναι η πολυφωνία και η αντίστιξη. Υπάρχει μία διαρκής εναλλαγή πρωτοπρόσωπων αφηγητών· καθένας τους εκφράζεται με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο, απόρροια των ταξικών καταβολών, των έμφυλων ρόλων και του μορφωτικού του επιπέδου. Κανένας όμως δεν κατέχει ολόκληρη την αλήθεια, ούτε καν την «αλήθεια του», μας αφηγείται μόνο τη δική του εκδοχή για επιμέρους περιστατικά. Οι φωνές αυτές συνηχούν αντιστιτικά, η μία διαψεύδει την άλλη καταθέτοντας και μια διαφορετική ερμηνεία των ιδίων συμβάντων. Η συνολική εικόνα προκύπτει έτσι ως ένα παλίμψηστο που όμως υπονομεύει την πίστη του αναγνώστη στην αντικειμενικότητα και στην προσβασιμότητα της μίας και μοναδικής αλήθειας.

Πιο ειδικά και συγκεκριμένα, το «Έτσι Κάνουν Όλοι» παραπέμπει ευθέως στη γνωστή κωμική όπερα του Μότσαρτ από την οποία δανείστηκα τον τίτλο ελαφρώς παραλλαγμένο. Η ομοιότητα και οι επιρροές ωστόσο είναι βαθύτερες και δεν περιορίζονται στην ονοματοδοσία. Ούτως ή άλλως ο Αμαντέους αποτελεί το ύψιστο  πρότυπο «ελαφρότητας», στα σκηνικά του έργα, μέσα από ανάλαφρες καταστάσεις, με τη μεσιτεία της μουσικής του κατορθώνει να μιλήσει γι’ αυτό το drama giocoso, την ιλαροτραγωδία που αποκαλούμε ζωή.

Εν προκειμένω, το λιμπρέτο της όπερας αφηγείται την ιστορία δύο φίλων στρατιωτών που είναι αρραβωνιασμένοι με δύο αδελφές τις οποίες λατρεύουν και θεωρούν υποδείγματα αγνότητας. Ένας γηραιότερος κυνικός φιλόσοφος που παίζει τον ρόλο του μέντορα, αμφισβητεί την ερωτική πίστη των κοριτσιών και αναλαμβάνει να διαλύσει τις ψευδαισθήσεις των προστατευόμενών του. Οι τρεις τους βάζουν ένα στοίχημα. Υπό την καθοδήγηση του πρεσβύτερου, οι δύο νέοι μεταμφιέζονται και φλερτάρουν ο ένας την αρραβωνιαστικιά του άλλου, ενώ η υπηρέτρια των κοριτσιών, έχοντας εξαγοραστεί από τον γέρο φιλόσοφο, μεσολαβεί στις παράνομες ερωτοτροπίες. Οι αδελφές τελικά υποκύπτουν αποδεικνύοντας πως όντως, έτσι κάνουν όλες. Έξαλλοι οι απατημένοι εραστές σχεδιάζουν να τις δολοφονήσουν. Τότε όμως παρεμβαίνει ξανά ο φιλόσοφος για να τους δώσει ένα δεύτερο μάθημα, ανεκτικότητας και συγχώρεσης ετούτη τη φορά. Αφού έτσι κάνουν όλες, αφού έτσι είμαστε όλοι, πού θα βρείτε καλύτερες;

Τι έχω κρατήσει από αυτή τη δομή; Πρώτα απ’ όλα την αριθμητική αναλογία και το κατοπτρικό στοιχείο. Και στο δικό μου έργο υπάρχουν έξι πρόσωπα, τρεις άντρες και τρεις γυναίκες που διασταυρώνουν τις σχέσεις τους. Τρία ζευγάρια· ο αριθμός μόνο τυχαίος δεν είναι· στον Μότσαρτ εκφράζει όψεις απόκρυφες της τεκτονικής διδασκαλίας, σ’ εμένα παραπέμπει στα ιψενικά τρίγωνα και στη θεωρία του Ρενέ Ζιράρ για τη μιμητική και τριγωνική φύση της ερωτικής επιθυμίας: ποθούμε κάτι που κάποιος άλλος έχει ποθήσει πριν από μας και με παρόμοιο τρόπο.

Διατήρησα επίσης την ηλικιακή κλιμάκωση, (νέοι, μεσήλικες, ηλικιωμένοι), έτσι ώστε στον πόλεμο των φύλων να προστεθεί και το χάσμα των γενεών, ένα σχήμα που μου δίνει την ευκαιρία ενός σκεπτικιστικού αναστοχασμού πάνω στην έννοια της προόδου και του εκσυγχρονισμού.

Στο έργο μου η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τρεις άρτι χωρισμένους φίλους οι οποίοι σχεδιάζουν να εκδικηθούν τις πρώην ερωμένες τους δολοφονώντας τις. Για να μην εγείρουν υποψίες, καταστρώνουν ένα σχέδιο ανταλλαγής φόνων, ένα εύρημα που αντιγράφω από το νουάρ μυθιστόρημα «Ο Άγνωστος του Εξπρές» της Πατρίτσια Χάισμιθ που έχει μεταφερθεί με επιτυχία στον κινηματογράφο από τον Άλφρεντ Χίτσκοκ. Ο ένας θα σκοτώσει την πρώην του αλλουνού, αλλά ενώ παρακολουθούν τα υποψήφια θύματά τους αναζητώντας την κατάλληλη ευκαιρία, καταλήγουν να τα ερωτευτούν, με αποτέλεσμα η φιλία τους να μετατραπεί σε αμοιβαία εχθρότητα. Αντί για ανταλλαγή φόνων, προκύπτει ανταλλαγή ζευγαριών.

Αυτή θα είναι η πρώτη από μια σειρά ανατροπών που ακολουθούν. Ενώ στα τρία πρώτα μέρη ακούμε τις φωνές των τριών αντρών, στο τέταρτο και μεγαλύτερο σε έκταση μέρος η σκυτάλη περνά στα χέρια των τριών γυναικών που εξιστορούν μια διαφορετική εκδοχή των γεγονότων που ήδη γνωρίζουμε. Το τελικό συμπέρασμα αφήνεται στην κρίση του αναγνώστη. Το βιβλίο βέβαια προσφέρεται για μεροληπτική ανάγνωση, έχω μάλιστα την υποψία ότι οι γυναίκες αναγνώστριες θα πάρουν το μέρος των γυναικών και οι άντρες αναγνώστες των αντρών (αν και άντρες αναγνώστες σπανίζουν πλέον, μόνο οι γυναίκες διαβάζουν), καθώς όμως ο συγγραφέας αμφιβάλλει για την αποκλειστικότητα της αλήθειας, κάθε ερμηνεία θεωρείται νόμιμη!

Από την όπερα διατήρησα επίσης το φαρσικό στοιχείο. Παρεξηγημένη έννοια η φάρσα στο λεξιλόγιο της αισθητικής, ίσως μάλιστα και αδίκως υποτιμημένη καθώς συνδέεται συνήθως με ευτελέστερα έργα τέχνης. Δεν παύει ωστόσο να αποτελεί μια αισθητική κατηγορία, η λειτουργία της οποίας προσομοιάζει με εκείνη της γελοιογραφίας. Όπως ο γελοιογράφος μεγεθύνει στις καρικατούρες του ένα φυσικό ελάττωμα του εικονιζόμενου προσώπου σχεδιάζοντας μια τεράστια μύτη που καταργεί τις φυσικές αναλογίες, έτσι και η φάρσα, ξεκινώντας από ρεαλιστικές καταστάσεις, τις εξωθεί ως την υπερβολή και το γκροτέσκο. Μ’ αυτόν τον τρόπο και οι δυο προσφέρονται ιδιαίτερα για την ειρωνεία της κριτικής.

Στο γραπτό μου, οι φαρσοειδείς καταστάσεις αποσκοπούν στη δημιουργία μιας πινακοθήκης τεράτων. Κανένα από τα έξι κεντρικά πρόσωπα του βιβλίου δεν σκιαγραφείται με κολακευτικά ή έστω συμπαθητικά χρώματα. Ο Γεράσιμος; Άπιστος, μισογύνης, οπισθοδρομικών αντιλήψεων. Ο Αντρέας; Ψυχολογικά ασταθής, βίαιος, χειραγωγικός. Ο Άρης; Ανώριμος, ζηλιάρης, άβουλος. Η Κλαίρη; Αριβίστρια. Η Βίκυ; Φιλοχρήματη. Η Δέσποινα; Καταπιεστική και αυταρχική. Τουλάχιστον αυτές τις κατηγορίες αποδίδουν ο ένας στον άλλον. Στην πραγματικότητα κανένας δεν είναι αυτό που δείχνει με την πρώτη ματιά· η μεταμφίεση και η μάσκα παίζουν κι εδώ, όπως και στην όπερα, τον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Ωστόσο, πέρα από την ψυχολογική εμβάθυνση στους χαρακτήρες, με ενδιέφερε εξίσου η περιγραφή των κοινωνικών και επαγγελματικών χώρων μέσα στους οποίους κινούνται. Σταδιακά προκύπτει η εικόνα μιας κοινωνίας βυθισμένης σε κρίση και παρακμή. Ο ακαδημαϊκός χώρος όπου δραστηριοποιούνται ο Γεράσιμος και ο Άρης απεικονίζεται σαν μια αρένα διαπλοκής, συντροφικών μαχαιρωμάτων και κομματικών αντιπαραθέσεων. Ο Αντρέας είναι αστυνομικός αλλά και η αστυνομία περιγράφεται ως ένας μηχανισμός όπου κυριαρχούν η ανομία και η αυθαιρεσία. Ο κόσμος του θεάματος όπου διαπρέπει η Κλαίρη στιγματίζεται από την εμπορευματοποίηση και τον αριβισμό· εκείνος της δημοσιογραφίας όπου εργάζεται η Βίκυ, εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ισχυρών, ενώ ο κόσμος των επιχειρήσεων, όπου σταδιοδρομεί η Δέσποινα, την αναγκάζει να υιοθετήσει αντρικά πρότυπα συμπεριφοράς προκειμένου να ανελιχθεί.

Σε ένα τέτοιο διαβρωμένο περιβάλλον, και οι σχέσεις που συνάπτονται δεν μπορεί παρά να είναι προβληματικές και αδιέξοδες, έτσι καθώς προσδιορίζονται από την επικυριαρχία του χρήματος ή της εξουσίας. «Ανθρωποδίφη» με αποκάλεσε η Βιβή στην ομιλία της. Το βλέπω σαν φιλοφρόνηση γιατί πραγματικά με έναν τέτοιο τρόπο προσπαθώ να κατανοήσω τους ανθρώπους, σαν ψάρια που συμβιώνουν σ’ ένα μεγάλο ενυδρείο όπου και η παραμικρή μεταβολή του φωτισμού, της θερμοκρασίας, της καθαρότητας, της διαθέσιμης τροφής, επηρεάζει τη συμπεριφορά τους, τα κάνει βίαια ή παθητικά, ράθυμα ή ενεργητικά, συνεργατικά ή ανταγωνιστικά.

Η σπουδή της επιθετικότητας και της βίας, θέματα που με είχαν απασχολήσει και άλλοτε, επανέρχονται εδώ σε ελαφρώς παραλλαγμένη μορφή. Στα ιστορικά μου μυθιστορήματα εξέταζα τη βία όπως αυτή εκδηλώνεται μαζικά στον πόλεμο, την επανάσταση, τη δικτατορία, τα ολοκαυτώματα και τις γενοκτονίες. Είναι το Κακό με κάππα κεφαλαίο. Το «Έτσι κάνουν όλοι» μιλάει για μία άλλου είδους βία, εκείνη που ευδοκιμεί ακόμα και σε περιόδους ειρήνης, όταν το κακό γράφεται με κάππα πεζό. Είναι η καθημερινή βία που διαδραματίζεται κεκλεισμένων των θυρών, μεταξύ ζευγαριών, γονέων και τέκνων, συμμαθητών, φίλων, αφεντικών και υπαλλήλων. Είναι η οργή που εκτονώνεται στα γήπεδα και τις οπαδικές συμπλοκές, στα προσπεράσματα των οδηγών, στους καυγάδες μπροστά στα ταμεία των υπηρεσιών.

Αυτή τη βία ασκούν και υφίστανται οι χαρακτήρες του βιβλίου. Συχνά είναι μια βία λεκτική, ίσως και λίγο φαφλατάδικη, που περιορίζεται στους λεονταρισμούς δίχως να προχωρά σε πράξεις. Και πάλι όμως δεν παύει να είναι μια μορφή επιθετικότητας επικίνδυνη και δηλητηριώδης. Διότι τα στερεότυπα επιβιώνουν και αποκρυσταλλώνονται μέσα από τη γλώσσα και μέσω της γλώσσας προσδιορίζουν συμπεριφορές και αξιολογήσεις. Του φόνου προηγείται η απαξίωση του θύματος κι αυτή οπλίζει το χέρι του δολοφόνου.

Δίκοπο μαχαίρι για έναν συγγραφέα να επιλέγει για πρωταγωνιστές του έργου του πρόσωπα αντιπαθή με τα οποία ο αναγνώστης αδυνατεί να ταυτιστεί. Το νόμισμα ωστόσο έχει και την πίσω όψη του, καθώς υποβοηθά την κριτική αποστασιοποίηση: Δεν θα συμπαθήσετε τους ήρωες του βιβλίου, ελπίζω όμως να τους αναγνωρίσετε σαν άτομα οικεία, που κάπου, κάπως, κάποτε, τα έχετε συναντήσει.

Ούτε κι εγώ τους αγάπησα κι ας έζησα συντροφιά τους σχεδόν για δύο χρόνια. Είναι κι αυτή μια σημαντική διαφορά του πέμπτου μου βιβλίου από τα τέσσερα προηγούμενα: Έχω δώσει το στίγμα της ιδεολογικής μου συγκρότησης· δηλώνω φροϋδομαρξιστής. Υπ’ αυτό το πρίσμα τα βιβλία μου θα μπορούσαν να ερμηνευτούν με όρους λιβιδινικούς: Τα προηγούμενα γράφτηκαν από και με αγάπη. Έγραφα για ανθρώπους που αγάπησα, συγγενείς, γυναίκες, φίλους. Ετούτο εδώ το μυθιστόρημα όμως γράφτηκε από και με μίσος. Το μίσος είναι παρόν από την αρχή ως το τέλος, εκφράζεται μέσα από τους τίτλους των πέντε ενοτήτων και διαρκώς κλιμακώνεται όσο πλησιάζουμε στο φινάλε: Μισογυνισμός, μισαλλοδοξία, μνησικακία, μισανδρία, μισανθρωπία.

Σήμερα ωστόσο, τρία και πλέον έτη μετά τη συγγραφή του βιβλίου, και δίχως να έχουν μεσολαβήσει γεγονότα που θα με έκαναν πιο αισιόδοξο για το μέλλον, θα ήθελα εντούτοις, κάπως παρηγορητικά, ν’ αφήσω ανοιχτή μια χαραμάδα στην ελπίδα. Όπως λέει και ο θυμόσοφος σχολιαστής λίγο πριν το τέλος του μυθιστορήματος, είμαστε όλοι όντα ατελή, φτιαγμένα από στραβό ξύλο. Μπορεί να μην αξίζουμε την αγάπη, όμως αυτή μας δίδεται ως Χάρις, όπως ακριβώς πίστευαν οι προτεστάντες θεολόγοι ότι δίδεται η Χάρις του Θεού στους λιγοστούς εκλεκτούς Του. Ίσως γι’ αυτό θα έπρεπε να νιώθουμε διπλά ευγνώμονες όταν τη συναντάμε.

Κάπως έτσι αισθάνομαι απόψε. Με τιμήσατε παραπάνω απ’ όσο μου αξίζει.

Σας ευχαριστώ.